Copy
De moed der wanhoop
Escher (1944)
Mijn jongste dochter stuurde mij een artikel dat ik echt eens moest lezen. Het bleek een wetenschappelijke publicatie[1]te zijn van Jem Bendell, hoogleraar duurzaam leiderschap aan de universiteit van Cumbria. Bendell onderzoekt hierin welke mechanismen van de menselijke geest in werking treden wanneer zich een ramp of catastrofe aftekent. De catastrofe is de ondergang van de menselijke samenleving zoals wij die nu kennen als gevolg van de klimaatverandering, welke zich inmiddels niet meer lineair, maar exponentieel ontwikkelt. Dat is inmiddels geen mening meer, maar een goed onderzocht feit. Een ander feit is dat bijna niemand klimaatverandering nog ontkent, al zijn er nog steeds lieden die denken dat de mens daar weinig mee van doen heeft. Dat is geen geruststelling, zou ik denken, dan staan we er namelijk nog machtelozer tegenover. Het psychologisch mechanisme dat Bendell onderzoekt is die van de ontkenning.
 
Ik las zijn artikel op de dag dat er in diverse dagbladen interviews[2]verschenen met Jonathan Safran Foer over zijn nieuwste boek. Hij zegt daarin onder andere “ik was verrast door mijn eigen onvermogen om echt om dit probleem te geven. Dat is bevreemdend. Waarom blijven we over de feiten heen kijken? De urgentie en de schaal van het probleem zijn bijna niet te bevatten”.
 
Bendell geeft wellicht antwoord op deze vraag, wanneer hij stelt dat de mens een aantal ontkenningsmechanismen kent wanneer een nieuwe werkelijkheid niet in overeenstemming kan worden gebracht met de eigen identiteit en daarin vervatte waarden. Zo houden we ons graag vast aan de overtuiging dat de mens ook deze kwestie wel tijdig op zal lossen, terwijl de feiten dat weerspreken. Of gaan we ervan uit dat onze democratische en sociale systemen krachtig genoeg zijn om chaos, oorlog of anarchie te voorkomen. Maar het meest verrassende antwoord vond ik het inzicht dat de mens ten onrechte hopeloosheid en de daarmee samenhangende emoties vreest. Dat wordt aangenomen dat wanhoop slechts negatief is en vermeden moet worden. Bendell verwijst naar oude wijsheid tradities waarin juist hopeloosheid en wanhoop het startpunt zijn voor spirituele groei.
 
Hoop is één van de theologische deugden, naast geloof en liefde en het is van deze drie wat mij betreft de meest intrigerende. Ik heb me altijd afgevraagd waarom de Hoop verborgen zat in die vermaledijde kruik van Pandora, zoals de Griekse mythe ons verteld. Wat deed de Hoop daar tussen alle kwalen die de mensheid tot in de eeuwigheid zouden teisteren nadat Pandora gedreven door nieuwsgierigheid de kurk even uit de kruik trok? En waarom was het de enige “kwaal” die achterbleef, nadat ze de kruik weer geschrokken sloot. Zou het kunnen dat wat achterbleef in die kruik de “blinde hoop” is, die de mensen de ogen doet sluiten voor een ongemakkelijke werkelijkheid? 
 
Zo lijkt de Hoop een deugd met een Januskop: waar de Hoop ons vertrouwen geeft in de toekomst, is het de Wanhoop die ons de energie en vindingrijkheid brengt om die toekomst te verwezenlijken. Want net als de net als de romeinse god Janus, staan Wanhoop en Hoop aldus symbool voor het keerpunt tussen oud en nieuw (zo is de maand januari vernoemd naar Janus), voor verval en groei, voor transformatie.
 
Nu moet ik bekennen dat wanhoop ook mijn gemoed nog niet bepaalt, maar Bendell zet mij wel aan het denken. Verkeer ook ik in een staat van ontkenning? En heb ik de moed de wanhoop toe te laten? Ik hoop dat van harte.

Johan Bouwmeester
 
[1]Jem Bendell - Deep adaptation: a map for navigating climate tragedy (2018)
[2]Jonathan Safran Foer – Waarom geef ik niet genoeg om het klimaat? – Trouw, 6 september 2019 
Read More
Facebook
Twitter
Link
Website
Copyright © 2019 Waardegedrevenleiderschap, All rights reserved.


Want to change how you receive these emails?
You can update your preferences or unsubscribe from this list.

Email Marketing Powered by Mailchimp